'thời trân'

Ngày vừa sinh nhật ngoại gia, 

Trên hai đường dưới nữa là hai em.

Tưng bừng săm sửa áo xiêm,

Biện dâng một lễ xa đem tấc thành.

Gia đình Thúy Kiều về bên ngoại ăn sinh nhật. Kiều ở nhà, cố nhiên là cô lấy cớ: 'Con nhức đầu. Con xin ở nhà.' Đây là cơ hội để đi gặp anh chàng.

Nhà lan thanh vắng một mình,

Ngẫm cơ hội ngộ đã đành hôm nay.

Thời trân thức thức sẵn bày,

Gót sen thoăn thoắt dạo ngay mái tường.

 Kiều nấu vài món thật ngon, chạy ra chỗ hai người đã gặp và thề thốt. 'Thời trân' là những món ăn trong mùa. Mùa nào có thức ăn của mùa đó. Ví dụ mùa Xuân có rau tía tô, kinh giới (thì làm xuân quyện), mùa hè có rau xà lách, bông bí...Những món ăn trong mùa thì tươi và ngon ('thời trân'). Không nhằm mùa mà mua ăn (hay ăn đồ hộp) thì không ngon nữa. Một thi sĩ Việt Nam trong nhóm Xuân Thu Nhã Tập có câu: 'Đáy đĩa mua đi nhịp hải hà'. Bốn mùa đi ngang qua đáy đĩa theo nhịp của sông và biển. Mùa nào ăn món ngon của mùa đó, chỉ có ý ấy mà nói một cách rất 'điệu'.

trang 50, 51 - 'Thả một bè lau - Truyện Kiều dưới cái nhìn Thiền quán' - Thích Nhất Hạnh

không phải là đạo nói trên trời dưới biển

Có một em bé ở nhà quê lên bán bánh. Người cô không cho em ở vì em không có tên trong tờ khai gia đình. Em ngủ ngoài nghĩa địa. Sợ ma. Một bữa nọ Tú Bà lại nói: 'Nếu con chịu ngủ với người ta thì con sẽ có nhiều tiền. Con được một trăm thì cô chỉ giữ lại hai chục để trả tiền nhà, tiền nước.' Nhà chứa không chánh thức; an ninh địa phương biết, nhưng được lo lót thì cũng để cho yên. Một sư cô thấy em bé nhỏ xíu, mới mười sáu tuổi mà đứng ngoài đường kiếm khách. Sư cô kêu em lại hỏi chuyện. 'Thôi, Tú Bà biết liều không sợ chứa chấp con thì cô cũng liều. Thay vì ở nhà Tú Bà thì con về ở chùa đi.' Cô cho em ở đậu và giúp em bày một xe bán bánh mì. Sư cô này hiện đang sống ở Sài Gòn, đã và đang làm những việc như vậy. Đừng nói rằng những chuyện đó là những chuyện quá khứ, những chuyện mình không làm được. Đó là một trong những chuyện đang xảy ra.

Nếu sư cô nọ có thể giúp em bé kia thì sư cô cũng đã có thể giúp những em bé khác. Ngoài sư cô cũng còn biết bao nhiêu những sư cô khác đang làm được chuyện này. Đây không phải là chuyện lý thuyết. Sự thật ở Sài Gòn bây giờ có những sư cô buổi sáng mở cửa chùa cho trẻ con đường phố vô học. Các cô nói: 'Nếu các con chịu khó học được bốn tiếng đồng hồ thì trưa nay sẽ được ăn cơm chay.' Giữ con nít ở trong chùa để các em khỏi ra đường làm du đãng hay đào bới trong những đống rác. Ăn trưa xong các em có thể nằm lăn ra ngủ. Ở lại học buổi chiều từ ba đến sáu giờ thì các em lại được ăn cơm chiều. Nhìn bề ngoài thấy giống như trẻ em mỗi ngày được cung cấp mấy giờ học và hai bữa cơm. Kỳ thực kết quả lớn lắm! Các cô đã giữ được cho các em khỏi sa vào những ổ nhện và khỏi trở thành những trẻ em du đãng. Cho một em ăn trưa chỉ tốn 25 cents thôi. Ở Tây phương, 25 cents thì mua gì được! Nhưng vào tay sư cô, 25 cents là một bữa ăn cho một em bé. Bao nhiêu công việc như vậy. Rất đẹp, rất hay. Đạo Bụt là như thế, không phải là đạo nói trên trời dưới biển. Thúy Kiều bây giờ nhiều lắm. Có khắp nơi. Chỉ thương hại cho cô Thúy Kiều của cụ Nguyễn Du không thôi thì rất bất công. Cô này đã có người thương rồi, đã có một sư cô tên Giác Duyên lo cho rồi. Còn biết bao nhiều Thúy Kiều nhỏ tuổi, dại dột hơn Thúy Kiều này đang ở khắp nơi trên quê hương mình. Đọc Truyện Kiều với cái thấy này thì Truyện Kiều trở thành ra Kinh. Ích lợi như đọc Kinh.

trang 118, 119 - 'Thả một bè lau - Truyện Kiều dưới cái nhìn Thiền quán' - Thích Nhất Hạnh

văn nghệ đứt ruột

Có một điều cần nói ở đây. Bản nhạc Kiều sáng tác là một bản nhạc rất buồn. Mỗi lần đàn lên, Kiều lại có cơ hội tưới tẩm những hạt giống của sự đau buồn đó. Rất nguy hiểm. Vì vậy tôi nghĩ rằng khi tiêu thụ các sản phẩm văn nghệ chúng ta phải chọn lựa những bài lành mạnh, có sự cởi mở, nhẹ nhàng, giải thoát.  Phải cẩn thận như khi chúng ta ăn. Nếu chúng ta biết chọn lựa những thức ăn không có độc tố thì chúng ta cũng phải biết chọn những sản phẩm văn hóa lành mạnh khi tiêu thụ. Tôi không muốn chúng ta hát ngâm những bài rền rĩ đau thương quá. Ngâm, hát những câu thơ và những bài hái đó chúng ta đang thực tập tưới tẩm những hạt giống đau thương trong mình. 

…

Ngày xưa, khi chị Cầm của tôi đọc Truyện Kiều cho mẹ tôi nghe, ngang câu “Phận sao phận bạc như vôi, Đã đành nước chảy hoa trôi lỡ làng”, mẹ tôi nói: “Con đừng đọc như vậy, phải đọc là “Phấn sao phấn bạc như vôi”. Tôi nói: “Đâu có! Trong sách để ‘phận’ rõ ràng mà, tại sao lại đọc ‘phấn’?” Mẹ tôi nói: “Đúng rồi. Viết là ‘phận’ nhưng nếu mình đọc ‘Phận sao phận bạc như vôi thì mình cũng đang than thở như Kiều vậy. Mình sẽ vận nó vào trong người. Rất nguy hiểm. Thành ra phải đoc là ‘phấn’ (để chứng tỏ là mình khác). 

Lúc đó mấy chị em mới hiểu là trong văn hóa của mình có truyền thống tự bảo hộ như vậy. Không phải chỉ trong đạo Phật người ta mới cẩn thận trong việc tưới tẩm hạt giống, chính trong văn hóa Việt Nam cũng có truyền thống kiêng cữ. Người con gái nào chơi đàn Độc huyền cầm (đàn bầu) nhiều thì người ta tin rằng cô sẽ suốt đời đau khổ. Tiếng Độc huyền rất ‘trệ’, làm người nghe lụy xuống. Ngồi đó mà chơi ‘Đêm tàn bến Ngự’...tưới tẩm hoài những hạt giống đau thương thì thế nào cũng có một ngày mình sẽ lãnh đủ. Đây là chuyện có thực tập. Người tu mà không biết chuyện này là có thiếu sót.

Có một thi sĩ làm thơ hô hào những nhà sáng tác, những ca sĩ từ bỏ lối sáng tác và ca hát đau thương đứt ruột. Ông ta viết những câu này, tôi còn nhớ:

Đừng kể nữa những mảnh tình tan tác,

Hãy đứng lên, nhạc sĩ, với tôi đi!

Tôi ghét anh ưa giọng hát sầu bi,

Và tung mãi những tâm hồn thường trụy lạc.

Hãy đứng dậy! Vứt chiếc cầm áo não!

Tôi cần nghe những khúc nhạc rất hùng,

Thét ngựa lòng phi mãi chẳng chồn chân,

Sáng như gươm tuốt, mạnh như luồng bão.

Ôi nhạc sĩ! Thật anh người thậm tệ!

Quan hoài chi những khúc hát mê ly,

Những câu ca không đẹp lại không thi

Của kỹ nữ vọc cuộc đời ê trệ?

Hãy cung kính nhượng những người tuổi tác,

Những bản đàn nhịp hát thiếu tinh thần.

Hãy ra xem sõng vỗ với mây vần,

Và sáng chể cho tôi vài điệu khác.

Nếu chúng ta cứ hát những bài khóc gió than mây và cứ nghe những bài độc huyền thì có thể ‘vận cái rủi’ vào số mạng của mình, tưới tẩm những hạt giống đau buồn, điều đó không tốt.

'Thả một bè lau: phân tích truyện Kiều dưới cái nhìn Thiền quán' - Thích Nhất Hạnh, trang 32-35

tranh thủy mặc

Tay tiên gió táp mưa sa,

Khoảng trên dừng bút thảo và bốn câu

Khoảng trên là lạc khoản. Theo lối họa cổ điển, người ta không bao giờ vẽ choán hết khung vải hay khung tranh mà luôn luôn để không gian trong bức họa. Vì vậy bức họa có nhiều thiền vị. Đôi khi người ta vẽ một dòng sông, vài ba cây lai sậy, một con thuyền cắm sào, còn lại phía trên bao nhiêu là trời, bao nhiêu là không gian. Nhìn vào mình thấy trong người rất khỏe. Thầy tu khi vẽ cũng nên vẽ như vậy. Phải có rất nhiều không gian. Khi viết thư cũng nên như vậy. Càng ngắn càng tốt, càng thiền. Liệng bớt được chữ nào tốt chữ đó. Viết một cái thư mà đặc nghịt từ trên xuống dưới, người ta nhìn vào sẽ thấy mệt, chưa muốn đọc liền. Viết theo kiểu đánh điện tín; thêm một chữ là phải trả thêm tiền. Khoảng trống trong bức họa (lạc khoản) là chỗ khi gặp người tri kỉ hay giỏi thơ người ta sẽ nhờ đề vào vài chữ. Nếu không có ai thì tác giả tự đề.

 'Thả một bè lau: phân tích truyện Kiều dưới cái nhìn Thiền quán' - Thích Nhất Hạnh, trang 53, 54